Inleiding

De Evangelisch-Lutherse Gemeente heeft duurzaamheid tot een van haar speerpunten gemaakt voor de komende 7 jaar. Aanhakend bij haar motto ‘Onderzoek alles en bewaar het goede’ ontwerpt zij  in die periode plannen en activiteiten om sociaal, economisch en ecologische duurzaamheid in de gemeente als geheel, bij gemeenteleden en in Amsterdam op allerlei manieren te bevorderen.
Als ondersteuning van dit streven naar duurzaamheid werd ds. Marieke Brouwer de opdracht gegeven een theologische onderbouwing te schrijven. De notitie: ‘Niets is van ons’ is hiervan het resultaat.

‘Niets is van ons’

Psalm 148
1 Halleluja!

Loof de HEER, bewoners van de hemel,
loof hem daar in de hoogten,
2 loof hem, al zijn herauten,
loof hem, heel zijn engelenmacht.

3 Loof hem, zon en maan,
loof hem, heldere sterren,
4 loof hem, hoogste hemelen,
water boven de hoge hemel.

5 Laten zij loven de naam van de HEER:
op zijn bevel zijn zij geschapen,
6 hij gaf hun een plaats voor eeuwig en altijd,
hij stelde een wet die nooit zal vergaan.

Duurzaamheid


Het bewustzijn in de kerk aangaande milieu en milieuvraagstukken begon in de jaren 70 van de vorige eeuw met de beweging ‘Nieuw Levensstijl.’
Daarna volgde in de kerken het conciliaire proces, over ‘Gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping’ (eind jaren 80 van de vorige eeuw). De projectgroep Kerk & Milieu van de Raad van Kerken ging verder met natuur- en milieuvraagstukken en de kerken. De klimaatverandering, de economische en ecologische crises dwingen nu niet alleen de samenleving, het bedrijfsleven en overheden maar ook de kerken om zich intensief met sociale, economische en ecologische duurzaamheid te verhouden. Ook de Evangelisch- Lutherse gemeente heeft duurzaamheid voor de komende jaren hoog in het vaandel staan. Wat verstaan we onder duurzaamheid?
De algemene definitie van duurzaamheid luidt:
Duurzame ontwikkeling: ‘ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generatie om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen’, aldus de VN-commisie Brundtland uit 1987.
Inzet is balans in de aandacht voor ‘people’, ‘planet’ en ‘profit’ (of ‘prosperity’). Duurzame ontwikkeling steunt op drie pijlers: ecologische, economische en sociale belangen die idealiter met elkaar in evenwicht zijn.

Spiritualiteit

Hoe vanzelfsprekend het ook lijkt dat kerken zich met duurzaamheid bezig houden, toch wil deze notitie wil een theologische onderbouwing en enige spirituele noties aanreiken voor onze inzet voor ecologische en sociale duurzaamheid. Onze inzet en betrokkenheid bij het thema duurzaamheid komt immers mede voort uit onze spiritualiteit, ons geloof. En uit deze spiritualiteit putten we inzicht, bezieling, energie, geduld en volharding die nodig zijn voor een duurzame toekomst:
‘Geloofsgemeenschappen voegen aan de inzichten van wetenschap en technologie de perspectieven toe van geloof en waarden, verbeeldingskracht, spirituele motivatie en morele passie, zonder welke onze plannen het eenvoudigweg niet zullen halen’.
Al Gore, Amerikaans presidentskandidaat en initiatiefnemer van de film An inconvenient Truth.

Franciscus van Assisi

In de westerse theologie is er over het algemeen weinig aandacht voor natuur en schepping. Franciscus van Assisi en zijn geestverwanten zoals de franciscaanse theoloog en geleerde  Bonaventura, (1221-1274) vormen hierop een gelukkige uitzondering en de franciscaanse spiritualiteit kan voor ons nadenken en onze inzet voor duurzaamheid een groot voorbeeld zijn.
Als geen ander had Franciscus oog en hart voor de schepping die hem omringde. Voor hem getuigde de gehele schepping van de grootheid en overvloedige goedheid van de Schepper, en hij zag in alle levende wezens God weerspiegeld. De schepping openbaart ons God, is zijn visie. Bonaventura schreef. ‘Open dus uw ogen, spits de oren van de geest, maak uw lippen los en stel uw hart in, om in alle schepselen uw God te zien, te horen, te prijzen, te beminnen en te dienen, te verheerlijken en te eren, opdat niet soms de hele aarde tegen u opstaat.’ Beroemd is het Zonnelied van Franciscus, het loflied van de schepping aan de Schepper, waarin de mens tussen alle andere geschapen werkelijkheid een plaats inneemt en de lof zingt van zijn Schepper. ( zie ook psalm 104) De schepping dwong zijn mateloze verwondering en verrukking af en met groot respect en in grote verbondenheid ging hij om met de natuur, de dieren en de mensen die op zijn pad kwamen.

Sola gratia en sine proprio

Als geen ander was Franciscus ervan doordrongen dat alles genade, gegeven is: wij leven sola gratia, slechts door de goedheid en gunst van God. De franciscaanse spiritualiteit legt er de nadruk op dat alles ons gegeven is, om niet. Dat er een aarde bestaat, een zon, een maan, dat ons hart klopt en wij leven, het is een onbegrijpelijk wonder. Wij hebben dit wonderlijke bestaan, ons lichaam, onze adem gekregen van Degene, die ons in het leven heeft geroepen. Wij mensen, de aarde, de schepping hadden er evengoed niet hoeven zijn. Wij zijn niet uit onszelf, wij zijn door de Ene uit het niet tevoorschijn geroepen. Met andere woorden: het bestaan, ons bestaan en dat van de aarde, de schepping is een geschenk, is genade, is gekregen, tot en met onze adem. Niets is van ons, niets is ons eigendom, ( sine proprio) we hebben het te leen, we mogen het gebruiken, er van genieten, en op het eind geven we alles terug, bezit, ons leven, ons lichaam, onze adem.

Wie dit ten volle beseft gaat anders in het leven staan. Je bent, zo besef je, een schepsel onder andere schepsels van God, je voelt je verbonden met de schepping die uit pure liefde is geschapen en ons is gegeven en onze zorg en verantwoordelijkheid is toevertrouwd. In mateloze verwondering en groot respect ga je om met de schepping die niet jouw eigendom is die niet alleen jou maar de hele( toekomstige) mensheid gegeven is. Wij zijn rentmeesters van deze planeet, bezitten die niet.
 
Psalm 8:
4 Zie ik de hemel, het werk van uw vingers,
de maan en de sterren door u daar bevestigd,
5 wat is dan de sterveling dat u aan hem denkt,
het mensenkind dat u naar hem omziet?

6 U hebt hem bijna een god gemaakt,
hem gekroond met glans en glorie,
7 hem toevertrouwd het werk van uw handen
en alles aan zijn voeten gelegd:

Genesis

Volgens de Schrift is de natuur, de aarde, het universum, al wat bestaat een schepping en niet een toevalligheid of schitterend ongeluk. In het boek Genesis wordt ons in twee scheppingsverhalen verhaald, hoe God de hemel en aarde schiep en alles wat daarbij hoort. Hij zag dat het goed, zeer goed was wat hij had geschapen.

In Genesis 1: 26 schept God de mens en geeft hem de heerschappij over de schepping:
God zei: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken; zij moeten heerschappij voeren over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt.’
In deze passage is de schepping ondergeschikt aan de mens, en heerst de mens over alle andere levende wezens.
In Genesis 1:  27 staat te lezen: God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen. 28 Hij zegende hen en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’ Ook in dit vers uit Genesis 1 komt het woord heersen voor. Over dit ‘heersen over’ denken wij tegenwoordig anders. Men moet echter bedenken dat de mens in die tijd in een geheel andere verhouding tot de natuur stond dan wij. Het leven moest bevochten worden op de natuur, die sterker was dan de mens. Wij leven in een tijd waarin de natuur voor een groot deel beheersbaar is geworden en ondergeschikt is gemaakt aan ons belang.
Deze teksten hebben in de christelijke cultuur nogal eens gefunctioneerd als legitimatie voor het blindelings uitbuiten en uitputten van de natuur voor eigen economisch gewin en welvaart, alsof de mens een grenzeloos beschikkingsrecht heeft over alle medeschepselen en de natuur.

De volgende passage klinkt echter al heel anders:
Genesis 2:15: ‘God, de HEER, bracht de mens dus in de tuin van Eden, om die te bewerken en erover te waken.’ In andere vertalingen worden de laatste woorden vertaald met dienen en bewaren. Hier staat de zorg voor de schepping voorop. De schepping wordt beleefd als een paradijstuin, een prachtige creatie van God, waar de mens van leeft en die hij moet behoeden.

Deze tijd vraagt om een nieuwe bezinning op deze Bijbelwoorden en op een nieuwe bezinning op christelijk geloof en natuur. 

Paradise lost. Ecologische duurzaamheid

Door de eeuwen heen is de paradijselijke ongeschonden tuin van de schepping verloren gegaan.
De schepping is volgens de Schrift door de zondeval van de mens meegesleurd in het verval. In onze tijd zucht en lijdt de natuur als nooit tevoren. De vervuiling van water, lucht en aarde, de klimaatsverandering, de verwoesting van ecosystemen, het ongebreideld gebruik van natuurlijke grondstoffen, het onophoudelijk streven naar economische groei, de explosieve groei van de wereldbevolking etc. hebben een kritiek punt bereikt. Er is een omslag een ‘bekering’ nodig in onze manier van denken en omgaan met de aarde, wil er nog een leefbare toekomst zijn voor de generaties na ons en voor deze planeet. Niet alleen de mensen, maar de hele schepping ziet uit naar gerechtigheid, vrede en heelheid. De hele aarde en wie haar bewonen is bestemd om Gods koninkrijk te zijn.

Ten tijde van het conciliair proces werden nog andere motieven genoemd waarom de gemeente van Christus zich met milieuproblematiek bezig moest houden. Naast het motief van de scheppin g werden de motieven van het verbond, het verzoeningsmotief, het bevrijdingsmotief en het sabbatsmotief genoemd. Het voert te ver om ook deze motieven uit te werken. Het belangrijkste is het besef dat de gemeente van Christus zich geroepen weet zich in te zetten voor het behoud van de door God ons gegeven schepping. Het streven naar duurzaam denken en doen betekend voor onze gemeente verantwoord, met aandacht, verwondering, respect en zorg omgaan met de schepping, die niet ons bezit is, maar ons in bruikleen is gegeven.
Maar als gemeente van Christus willen we niet alleen een bijdrage leveren aan ecologische duurzaamheid, maar wij willen ons ook inzetten voor sociale duurzaamheid.

Sociale duurzaamheid, rechtvaardigheid en diaconie

Sociale duurzaamheid gaat over het creëren en onderhouden van de sociale verhoudingen die de gemeenschap toekomstbestendig maken. Dat wil zeggen: een duurzame samenleving is een samenleving die intern consistent is, waarbij alle mensen nu en in de toekomst kunnen meedoen en niemand buitengesloten wordt. Een samenleving die nieuwe ontwikkelingen kan absorberen en zich kan aanpassen aan zich wijzigende omstandigheden. Kortom: Een veerkrachtige samenleving gekenmerkt door samenhorigheid en solidariteit.

Sociale duurzaamheid is te beschouwen als een moderne variant van het Bijbelse begrip rechtvaardigheid. Gerechtigheid is een grondwoord in de Bijbel. Het is het woord voor Gods houding tegenover mensen en de door Hem bedoelde verhoudingen in de samenleving.  Bij gerechtigheid gaat het om een houding en wijze van handelen die gemeenschap stichten en bevorderen, die recht doet aan ieder mens, met name aan de kwetsbaren, machtelozen en rechtelozen in de samenleving. Diaconie zet zich in voor deze gerechtigheid door  metterdaad de kwetsbare naaste  nabij en veraf, te dienen en nabij zijn.  Zij bekommert zich om wie in de marge van onze maatschappij leven en probeert hen in navolging van Jezus te betrekken bij de samenleving en tot hun recht te laten komen. Dat is immers Jezus’ beeld van het Koninkrijk Gods: dat wie buiten de gemeenschap vielen ( de lammen, de blinden, melaatsen, geesteszieken, armen, hoeren en tollenaars) weer daarvan deel uit konden maken en tot hun recht konden komen. Onze gemeente wil zich inzetten voor onderlinge samenhang en solidariteit in de samenleving, voor duurzame en durende inzet voor mensen die wegens ras, geslacht of godsdienst gediscrimineerd, geïntimideerd en gemarginaliseerd worden. Onze gemeente wil werken aan verbindingen tussen mensen en bevolkingsgroepen en streven respectvolle en evenwichtige sociale verhoudingen.

Ecologische duurzaamheid

Economische groei en alsmaar toenemende welvaart is het credo van onze westerse economieën.
Het is niet langer vanzelfsprekend dat dit in Westerse landen deze groei en welvaart tot in lengte van dagen op hetzelfde hoge peil kunnen worden gehouden of zelf kunnen groeien. Dit komt o.a. door de toenemende schaarste van de natuurlijke hulpbronnen. Hoogleraar Bob Goudzwaard deed al suggesties voor een ‘economie van het genoeg’. Het halsstarrig vasthouden aan het economische groeimodel leidt tot fatale gevolgen. Het streven naar duurzaam omgaan met o.a. onze natuurlijke hulpbronnen wordt van het grootste belang.

Sociale, economische en ecologische duurzaamheid zijn niet los van elkaar verkrijgbaar maar hangen nauw met elkaar samen.
Psalm 85: 7-14 bezingt het hoe gerechtigheid en vrede, en de heelheid van de schepping, onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

7 Breng ons weer tot leven,
dan zullen wij ons in u verheugen.
8 Toon ons uw trouw, HEER,
en geef ons uw hulp.

9 Ik wil horen wat God ons zegt.
De HEER spreekt woorden van vrede
tegen zijn volk, zijn getrouwen.
Laten zij niet weer vervallen in dwaasheid!

10 Voor wie hem eren is zijn hulp nabij:
zijn glorie komt wonen in ons land,
11 trouw en waarheid omhelzen elkaar,
recht en vrede begroeten elkaar met een kus,
12 uit de aarde bloeit de waarheid op,
het recht ziet uit de hemel toe.

13 De HEER geeft al het goede:
ons land zal vruchten geven.
14 Het recht gaat voor God uit
en baant voor hem de weg.

Verandering en bekering

Het inzetten voor ecologische, sociale en economische duurzame ontwikkeling vraagt om een omslag in ons bewustzijn en onze manier van leven. We kunnen niet langer ongebreideld consumeren en produceren zoals we dat gewend waren zonder dat we de toekomst van de volgende generaties in gevaar brengen. De tijd vraagt om een bezinning op in onze levenshouding en levensstijl, en om omkeer, een verandering in ons doen en laten. Bekering is het Bijbelse woord hiervoor. Door heel de Schrift worden mensen opgeroepen tot bekering van hun tot verderf leidende weg, vrij vertaald: mensen worden tot bezinning geroepen en aangespoord om hun oude (zelf)destructieve manier van leven te verlaten en te zoeken naar een nieuwe manier van leven waarin zij zich verbonden weten met God en de naaste.

Verandering, een zaak van lange adem

Bekering, verandering en vernieuwing zijn nooit gemakkelijk. In onze menselijke natuur en bestaande structuren zitten egoïsme, hebzucht en onverschilligheid en drang tot expansie diep geworteld. Bestaande economische systemen en structuren zijn taai en verandering daarvan is een zaak van lange adem.
Hoe de bekering tot duurzaamheid er uit zal gaat zien is voor een groot deel nog een open vraag. Hoopgevend is dat op allerlei maatschappelijke terreinen duurzaamheid als een nieuwe waarde wordt gezien. In het streven naar duurzaamheid van onze gemeente wordt al samengewerkt met andere initiatieven en bewegingen die zich inzetten voor duurzaamheid, denk aan ‘Retourtje Water’, het ‘Charter of Compassion’, het initiatief van Karen Armstrong. Ook in de toekomst willen we ons laten inspireren door en aansluiting en samenwerking zoeken bij initiatieven en groeperingen die streven naar een duurzame wereld.

Gods scheppende geest

De conclusie is dat de hele aarde is bestemd om Gods koninkrijk te zijn. Dat is een belofte, een uitdaging en een opdracht. Deze beloften kunnen slechts in vervulling gaan als wij de verantwoordelijkheid voor een duurzame wereld op ons nemen, en die als opdracht zien.
We hoeven ons als individu en als gemeente niet door angst en doemdenken te laten verlammen, wetend van Gods Geest die ons gegeven is en die creatieve en inspirerende krachten in mensen vrijmaakt.

Jesaja 32: 15-18:

15 Zo zal het blijven totdat van boven
een geest over ons wordt uitgegoten.
Dan zal de woestijn een boomgaard worden,
een boomgaard die is als een woud.
16 Het recht zal zich vestigen in de woestijn,
gerechtigheid wonen in de boomgaard.
17 Dan zal de gerechtigheid vrede stichten,
ze brengt rust en vertrouwen voor altijd.
18 Mijn volk zal wonen in een oase van vrede,
een veilige woonplaats,
een oord van ongestoorde rust.
19 In het woud op de helling suist de koelte,
beneden in de vlakte strekt de stad zich uit.
20 Gelukkig zijn jullie
die zaaien langs het water,
die os en ezel in het gareel houden.

In onze gemeente hebben we al stappen genomen in de richting van duurzaamheid. In onze kerkenraad werd er naar aanleiding van twee notities over duurzaamheid gesproken en er
werd afgesproken om bij alle lutherse plekken in Amsterdam (Brandpunten, de Hoven etc.) te inventariseren wat er op dit moment aan duurzaamheid wordt gedaan. Zondag 9 oktober 2011 wordt ‘scheppingszondag’ in alle Brandpunten en tijdens de diensten wordt ingaan op het thema.

Vertrouwend op de Geest Gods, willen wij ons vrij, optimistisch en verantwoordelijk ons in de komende jaren volhardend en creatief het streven naar duurzaamheid in ons doen en laten integreren.

Marieke Brouwer

Literatuur:

De Nieuwe Bijbelvertaling, Heerenveen 2004.
Een verbond voor het leven. Geloofsbrief over gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping. Uitgave van de Raad van Kerken, De Horstink, 1988
Bondgenoten in Gods Schepping? Brief van de Nederlandse Bisschoppenconferentie in het kader van het oecumenisch proces “Gerechtigheid, Vrede en Heelheid van de Schepping’, Utrecht 1989.
Wiskerke, N., Meeleven met de Schepping. Het conciliair proces en de zorg om het milieu. Ter Sprake 44, Meinema, Delft 1988.
De gaarde een woestijn? De milieucrisis en de verantwoordelijkheid van de kerk. Een verkenning ten behoeve van het gesprek in de gemeenten, aangeboden door de generale synode van de Nederlands Hervormde Kerk. Boekencentrum, Den Haag 1990
Siebe, P. Christus en de klimaatscrisis, huiswerk voor de kerk. Artikel.
Christelijk ecologisch-appel. Een oproep aan overheid, politiek, bedrijfsleven, maatschappelijke actoren en het christelijk volksdeel om economie en ecologie opnieuw met elkaar te verbinden. Stichting Aardewerk, Amersfoort 1998

Websites:
www.kerkenmilieu.nl
www.cenet.nl